Wiskunde is hard nodig voor de NXTGEN systeemdenkers
Stel dat een zelfrijdende auto te laat stopt. Heeft de sensor het obstakel te laat waargenomen? Heeft de software de afstand verkeerd ingeschat of reageerden de remmen trager dan verwacht? En wat is de verantwoordelijkheid van de mens? Om daarachter te komen, moet je begrijpen hoe de onderdelen samen het gedrag van de auto bepalen. Dat is systeemdenken.
In haar keynotelezing ‘Hoe leiden we systeemdenkers op? tijdens de NAE-Innovatieconferentie in Maastricht op 18 november gebruikte Jacquelien Scherpen de landelijke Self Driving Challenge als voorbeeld. Scherpen, hoogleraar en rector magnificus van de Rijksuniversiteit Groningen, beschreef hoe mbo-, hbo- en wo-studenten uit Noord-Nederland samen aan een zelfrijdend voertuig werkten. Van het eerste rekenmodel tot de proef op de baan hadden de studenten elkaars kennis nodig. Wat betekent dat voor de manier waarop we engineers opleiden?
Wat een engineer moet kunnen overzien
Scherpen verbond die onderwijsvraag aan de vier domeinen die Peter Wennink in zijn rapport centraal stelt voor Nederland. Het gaat om digitalisering en AI, veiligheid en weerbaarheid, gezondheid en biotechnologie, en energie- en klimaattechnologie.
Neem de energievoorziening. Wie een laadplein voor elektrische auto’s ontwerpt, moet weten hoeveel vermogen de laadpalen vragen. Of automobilisten er straks ook kunnen laden wanneer ze dat willen, of hangt onder meer af van de capaciteit van het lokale stroomnet, of ze ook kunnen en willen meedoen met terugleveren, hoeveel vergoeding daarvoor moet zijn, wat de regelgeving hierover zegt, hoe de markt werkt en van het tijdstip waarop zij hun auto aansluiten. Zo raakt een technische ontwerpkeuze aan het dagelijks leven van gebruikers, aan de markt en aan de overheid die hiervoor de kaders schept. Engineers moeten de gevolgen van zo’n keuze kunnen doorgronden en bespreken met mensen buiten hun eigen vakgebied.
TMOQ: vier onderwijsroutes
Hoe giet je die benodigde diepe vakkennis en de brede blik in onderwijs? Scherpen besprak vier curriculummodellen
– het T-model. Eén discipline vormt het anker van de opleiding. Studenten verdiepen zich bijvoorbeeld in werktuigbouwkunde of nanotechnologie en leren daarnaast hun keuzes toe te lichten en samen te werken met andere specialisten. Dit zijn specialistische techniekopleidingen, met aandacht voor soft skill vaardigheden.
– het M-model. Studenten bouwen diepgaande kennis op in drie of meer disciplines en leren die te combineren. Denk aan biomedische technologie, waar kennis van het menselijk lichaam, natuurkunde en techniek samenkomt bij het ontwerpen van medische apparatuur.
– het O-model. Studenten verkennen een vraagstuk vanaf het begin vanuit verschillende invalshoeken. In een brede bachelor, zoals bijvoorbeeld een Liberal Arts & Sciences opleiding, combineren zij techniek met filosofie, recht of omgevingspsychologie.
– het Q-model, waarin studenten met een O-shape profiel zich via een technische master en eventueel in een promotietraject kunnen specialiseren in één technisch onderwerp. Wie zich toelegt op de besturing van voertuigen bijvoorbeeld, neemt de kennis over gebruikers en wetgeving uit de bachelor mee.
Wiskunde als gemeenschappelijke taal
Welke route een student ook volgt, voor Scherpen blijft wiskunde een gemeenschappelijke taal, waarbij het studenten leert te abstraheren. Daarmee kunnen de studenten die de sensor, de software en de remmen ontwerpen hun werk op elkaar afstemmen. Hoelang duurt het vanaf het moment dat de sensor een obstakel waarneemt totdat de auto begint te remmen? En hoeveel meter legt de auto in die tijd af? Met een wiskundig model kan het team voorspellen waar de auto tot stilstand komt. Tijdens een proefrit kunnen de studenten meten of die voorspelling klopt.
Menselijk oordeel blijft noodzakelijk
Ook wanneer AI het rekenwerk versnelt, blijft het oordeel van de bouwer, de programmeur en de ontwerper cruciaal. Die moeten kunnen uitleggen welke aannames in een model zitten en kunnen bepalen wanneer een verschil tussen berekening en meting om een aanpassing vraagt. Ook het verschil tussen theorie en implementatie, daar ligt de waarde van gezamenlijke projecten in het mbo, hbo en wo. Precies dat gesprek verdient een vaste plek in het techniekonderwijs.
Op 18 november organiseerde NAE haar innovatieconferentie over de vraag hoe leiden we de systeemdenkers op die Nederlands nodig heeft. De uitkomsten daarvan zullen op een later moment worden gepubliceerd.


