Technologie wordt steeds slimmer, kweekvijvers voor het opleiden van systeemdenkers broodnodig
Systemen en technologieën worden steeds complexer. Nederland heeft om haar economische en maatschappelijke slagkracht te behouden, niet alleen meer technisch geschoolde mensen nodig, maar vooral ook professionals die over de disciplines heen kunnen denken. Fellows van de Netherlands Academy of Engineering pleiten om die reden voor het optuigen van een landelijke onderwijsinfrastructuur voor het opleiden van systeemdenkers.
Lege schappen in de winkels, geen bezorging van boodschappen aan huis en oververhit voedsel en bloed. De cyberaanvallen op de digitale systemen van Albert Heijn en de koelsystemen van Europese supermarkten en Franse bloedbanken, maken duidelijk hoe kwetsbaar en complex onze systemen zijn, en hoe dit raakt aan onze voedselzekerheid, gezondheid en veiligheid.
Deze complexiteit neemt in de toekomst alleen maar toe. Elk systeem is inmiddels een digitaal systeem, technologieën raken steeds meer met elkaar verweven en AI komt daar als extra laag overheen.
Kennis over alleen de technologie is niet meer voldoende. Naast technische vakmensen hebben we systeemdenkers nodig: professionals die het geheel kunnen overzien en die van de afzonderlijke delen zoals de technologie, data, de infrastructuur en de gebruikers één werkend systeem kunnen maken.
Dit zeggen niet alleen wij, maar ook de ruim vijftig experts die eind oktober tijdens de internationale Systems Workforce Summit eind oktober samenkwamen. Zoals Peter Wennink, oud-bestuursvoorzitter ASML, het daar formuleerde: ‘Het tekort aan systeemdenkers is geen gewone personeelskwestie. Dit raakt aan de kern van de Nederlandse concurrentiekracht en zelfs defensie.’
Aan het eind van deze Summit is een gezamenlijke verklaring opgesteld met dertien aanbevelingen over leiderschap en onderwijs. In het verlengde daarvan zijn wij verder gaan denken en doen een concreet voorstel. Tuig een landelijke onderwijsinfrastructuur voor systeemengineering op waarin bedrijfsleven en onderwijs samenwerken om deze broodnodige systeemdenkers op te leiden. Als we daarmee nu beginnen, beschikken we over vijf jaar over de professionals die kunnen meebouwen aan de systemen en infrastructuur die Nederland en Europa de komende decennia veilig, weerbaar en welvarend houden.
Ontwerpen voor verandering
Ons energiesysteem laat zien waarom systeemdenken nodig is. Dit is een systeem waarvan de omstandigheden van tevoren lastig zijn te voorspellen. Energieprijzen, de beschikbaarheid van energie en opslagcapaciteit zijn voortdurend in beweging. Optimaliseren voor één technologie, één economische aanname of één beleidsdoel is dan niet meer voldoende. Dan heb je mensen nodig die het hele systeem kunnen overzien, alternatieven openhouden, afhankelijkheden begrijpen en systemen kunnen aanpassen aan veranderende omstandigheden.
Niet alleen de energietransitie, maar ook de toenemende vraag naar zorg, de aanvallen op onze kwetsbare digitale infrastructuren en de klimaatverandering vragen om deze zelfde discipline van denken vanuit het geheel en ontwerpen voor verandering.
Regionale initiatieven laten zien dat dit al kan. Via challenge- en problem-based learning werken mbo-, hbo- en wo-studenten samen aan praktijkvraagstukken. Zo verbinden ChallengeLab Twente en De Universiteit van het Noorden verschillende onderwijsinstellingen aan regionale uitdagingen en brengen de Chemelot Innovation and Learning Labs (CHILL) studenten samen rond innovatie in procestechnologie en levens- en materiaalwetenschappen.
Van incidenteel naar structureel systeem onderwijs
Het opleiden in systeemdenken mag niet afhangen van incidentele initiatieven of individuele docenten. Het verdient een vaste plek in het onderwijs en op de werkvloer van bedrijven en overheden.
In het huidige onderwijs ligt de nadruk op het opdoen van diepgaande vakkennis. Dit blijft ook in de toekomst essentieel. Inmiddels liggen veel van de belangrijkste uitdagingen op het snijvlak van verschillende disciplines. Daarom zou ook het systeemdenken een expliciet leerdoel moeten worden en in de beoordeling even serieus moeten worden genomen als technische expertises.
Bied studenten in hun studie al praktische projecten aan waarbij meerdere disciplines en belanghebbenden betrokken zijn. Koppel ontwerp aan productie, exploitatie, onderhoud en economische haalbaarheid. Verander vervolgens één belangrijke beperkende factor. ‘Een leverancier faalt. Een klant wijzigt de specificatie’. Kunnen studenten aannames herzien, aanvullende expertise inzetten en nieuwe afwegingen onderbouwen? Zo ontwikkelen zij systeemcompetenties in de praktijk.
Het programma ‘Erkennen en Waarderen’ biedt een basis om docenten en onderzoekers te waarderen voor dit soort onderwijsvernieuwing.
Ook bedrijven kunnen systeemdenken beter waarderen en belonen. In vitale sectoren als de halfgeleiderindustrie, machinebouw en ICT werken veel ingenieurs met een talent voor systeemdenken. Dat talent ontwikkelt zich onvoldoende als werknemer alleen afgerekend worden op individuele competenties. Verder kunnen marktconforme salarissen ervoor zorgen dat dit talent niet weglekt naar de consultancy en bankensector.
Zo kweek je systeemdenkers
Wij zien als ideale kweekvijver voor het opleiden van deze systeemdenkers een extra onderwijslaag naast de bestaande opleidingen voor ons. Mbo-, hbo- en wo-studenten behouden hun eigen vakdiscipline, maar werken samen aan complexe praktijk-vraagstukken waarin meerdere vakdisciplines, organisaties en publieke belangen samenkomen.
Iedere partij draagt vanuit zijn eigen kracht bij aan deze landelijke onderwijsinfrastructuur voor systeemengineering. Onderwijsinstellingen ontwikkelen de systeemcompetenties, regionale campussen bevorderen samenwerking tussen het mbo, hbo en wo en bedrijven bieden praktijkopdrachten, mentoren en toegang tot de complexiteit van de industrie. Overheden, zoals Defensie, kunnen maatschappelijke uitdagingen rond bijvoorbeeld veiligheid inbrengen.
Innovatieconferentie
Op 18 november 2026 organiseert de Netherlands Academy of Engineering een innovatieconferentie over het opleiden van systeemdenkers samen met belangrijke stakeholders uit het kennisveld, de industrie en de overheid. Onze ambitie is dat deze dag uitmondt in een gezamenlijk actieplan waarmee we ervoor kunnen zorgen dat Nederland over vijf jaar ook daadwerkelijk over deze nieuwe generatie ingenieurs beschikt.
Auteurs:
NAE-Fellows: Jos Benschop, Ron Heeren, Universiteitshoogleraar Universiteit Maastricht, Lukas Roffel, voorzitter Netherlands Academy of Engineering en Dirk Smit, Co-founder van GeoRedox Inc en Director aan Oxford University.
De NAE-innovatieconferentie maakt deel uit van het gezamenlijk initiatief van High Tech Institute, MikroCentrum, INCOSE-NL, TNO-ESI, Casimir Instituut, NXTGEN Hightech, Brainport Development, DSPE, Netherlands Academy of Engineering (NAE) en Fontys Hogescholen om het belang van Systems Engineering hoog op de agenda te krijgen van beleidsmakers, het onderwijs en onderzoek en bedrijfsleven.


